Czy w celu potwierdzenia spełniania przez wykonawcę warunku dotyczącego sytuacji ekonomicznej lub finansowej zamawiający może żądać opłaconej polisy?

Zgodnie z § 2 ust. 2 pkt 4 rozporządzenia Ministra Rozwoju z dnia 26 lipca 2016 r. w sprawie rodzajów dokumentów, jakich może żądać zamawiający od wykonawcy w postępowaniu o udzielenie zamówienia (Dz.U. z 2016 r. poz. 1126 i Dz.U. z 2018 r. poz. 1993), w celu potwierdzenia spełniania przez wykonawcę warunków udziału w postępowaniu lub kryteriów selekcji dotyczących sytuacji ekonomicznej lub finansowej zamawiający może żądać dokumentów potwierdzających, że wykonawca jest ubezpieczony od odpowiedzialności cywilnej w zakresie prowadzonej działalności związanej z przedmiotem zamówienia na sumę gwarancyjną określoną przez zamawiającego.

W obowiązującym stanie prawnym w rozporządzeniu w sprawie rodzajów dokumentów, jakich może żądać zamawiający od wykonawcy w postępowaniu o udzielenie zamówienia nie zostało użyte sformułowanie „opłaconej polis”. Wykonawca musi jednak wykazać, że  jest ubezpieczony od odpowiedzialności cywilnej w zakresie prowadzonej działalności związanej z przedmiotem zamówienia na sumę gwarancyjną określoną przez zamawiającego.

Dokonując oceny spełniania prze wykonawcę tego warunku udziału w postępowaniu należy uwzględnić przepisy art. 814 § 1 k.c. 

Jeżeli nie umówiono się inaczej, odpowiedzialność ubezpieczyciela rozpoczyna się od dnia następującego po zawarciu umowy, nie wcześniej jednak niż od dnia następnego po zapłaceniu składki lub jej pierwszej raty (art. 814 § 1 k.c.).

Co to oznacza w praktyce?

Z art. 814 § 1 k.c. wynika, że co do zasady tylko opłacona polisa potwierdza, że wykonawca jest ubezpieczony od odpowiedzialności cywilnej w zakresie prowadzonej działalności związanej z przedmiotem zamówienia na sumę gwarancyjną określoną przez zamawiającego.

Należy jednak zwrócić uwagę, iż z art. 814 § 1 k.c. wynika, że „Jeżeli nie umówiono się inaczej, odpowiedzialność ubezpieczyciela rozpoczyna się od dnia następującego po zawarciu umowy, nie wcześniej jednak niż od dnia następnego po zapłaceniu składki lub jej pierwszej raty”. Oznacza to, że odpowiedzialność ubezpieczyciela rozpoczyna się od dnia następującego po zawarciu umowy, nie wcześniej jednak niż od dnia następnego po zapłaceniu składki lub jej pierwszej raty, o ile „nie umówiono się inaczej”. 

Wykonawca będzie zatem ubezpieczony od odpowiedzialności cywilnej także w przypadku, gdy nie zapłaci składki ubezpieczeniowej, o ile wykonawca będzie objęty ochroną ubezpieczeniową pomimo nieopłacenia składki ubezpieczeniowej.

Jeżeli z treści polisy OC będzie wynikać, że strony umowy ubezpieczenia umówiły się odmiennie aniżeli wynika to z ogólnej formuły zawartej w art. 814 § 1 k.c. i ubezpieczyciel objął ochroną ubezpieczeniową odpowiedzialność cywilną wykonawcy, a termin zapłaty składki ubezpieczeniowej przypada na dzień po upływie terminu składania ofert, i wykonawca do upływu terminu składania ofert nie zapłacił składki ubezpieczeniowej, należy uznać, że wykonawca jest ubezpieczony od odpowiedzialności cywilnej w zakresie prowadzonej działalności związanej z przedmiotem zamówienia na sumę gwarancyjną określoną przez zamawiającego. Jeżeli suma gwarancyjna wskazana w treści polisy OC (lub innego dokumentu ubezpieczenia) odpowiada sumie gwarancyjnej określonej przez zamawiającego.

Warto również zwrócić uwagę na art. 814 § 2 k.c. Z przepisu tego wynika, że ubezpieczyciel może wypowiedzieć umowę ze skutkiem natychmiastowym i żądać zapłaty składki za okres, przez który ponosił odpowiedzialność, gdy ubezpieczyciel ponosi odpowiedzialność jeszcze przed zapłaceniem składki lub jej pierwszej raty, a składka lub jej pierwsza rata nie została zapłacona w terminie. W braku wypowiedzenia umowy wygasa ona z końcem okresu, za który przypadała niezapłacona składka.

W wyroku z dnia 27 sierpnia 2013 r., KIO 1940/13, Krajowa Izba Odwoławcza ustaliła, że odwołujący w dniu, w którym upływał termin składania ofert o godz. 12.00 nie posiadali opłaconej polisy ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej. Niemniej jednak z treści polisy dołączonej do oferty odwołujących wynikało, że obejmowała ona okres od dnia 6 czerwca 2013 r. do dnia 5 czerwca 2013 r.

W ocenie Krajowej Izby Odwoławczej polisa potwierdzała, że wykonawca jest ubezpieczony od odpowiedzialności cywilnej. Krajowa Izba Odwoławcza zwróciła uwagę, że objęcie wykonawcy ubezpieczeniem od odpowiedzialności cywilnej jest możliwe pomimo nieopłacenia polisy przed dniem, w którym rozpoczął się okres ubezpieczenia. Wniosek taki wynika z przepisów art. 814 §§ 1 i 2 k.c.  

W ocenie Krajowej Izby Odwoławczej przepisy art. 814 §§ 1 i 2 k.c. dopuszczają wykazanie faktu objęcia wykonawcy ubezpieczeniem od odpowiedzialności cywilnej w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej nie tylko opłaconą polisą, ale też innym dokumentem potwierdzającym posiadanie takiego ubezpieczenia. 

Krajowa Izba Odwoławcza uznała, że analiza treści złożonej polisy pozwalała na wniosek, iż w rozpoznawanym przypadku strony umowy ubezpieczenia umówiły się odmiennie aniżeli wynikało to z art. 814 § 1 k.c. Zgodnie z treścią polisy ubezpieczyciel ponosił odpowiedzialność w okresie od dnia 6 czerwca 2013 r. do dnia 5 czerwca 2014 r., a termin zapłaty składki określony został na dzień 12 czerwca 2013 r. Krajowa Izba Odwoławcza zwróciła uwagę, że w przypadku niezapłacenia składki w wyznaczonym terminie ubezpieczyciel mógłby - zgodnie z przepisem art. 814 § 2 k.c. - wypowiedzieć umowę ubezpieczenia najwcześniej w dniu 13 czerwca 2013 r., co oznacza, że w dniu wyznaczonym na składanie ofert, tj. 12 czerwca 2013 r. odpowiedzialność ubezpieczyciela istniała, odwołujący spełniali zatem warunek udziału w postępowaniu. W przypadku ewentualnego wypowiedzenia umowy ubezpieczenia po dniu 12 czerwca 2013 r. odpowiedzialność ubezpieczyciela skończyłaby się dopiero po upływie okresu wypowiedzenia. Pomimo wypowiedzenia zobowiązanie ubezpieczyciela, na dzień 12 czerwca 2013 r. pozostałoby niewzruszone. Krajowa Izba Odwoławcza zgodziła się ze stanowiskiem odwołujących, że zamawiający błędnie przyjął, iż odwołujący obowiązani byli wykazać, że na dzień składania ofert posiadali opłaconą polisę ubezpieczenia OC. Tożsame stanowisko zostało wyrażone w wyroku Sąd Okręgowego w Katowicach z dnia 17 lipca 2009 r., XIX Ga 274/2009.

Do zagadnienia opłaconej polisy Krajowa Izba Odwoławcza odniosła się również w wyroku z dnia 12 lutego 2015 r., KIO 179/15. Krajowa Izba Odwoławcza zwróciła uwagę, że w typowym stosunku ubezpieczenia ochrona ubezpieczeniowa w przypadku odroczonej płatności składki lub pierwszej raty składki rozpocznie się w dniu następnym po zapłaceniu tej składki lub jej pierwszej raty. Ustawodawca w art. 814 § 1 k.c. przewidział także możliwość kształtowania wolą stron postanowień umowy ubezpieczenia dotyczących momentu powstania odpowiedzialności ubezpieczyciela. 

W ocenie Krajowej Izby Odwoławczej w przypadku braku opłaconej polisy, dokumentem potwierdzającym, że wykonawca jest ubezpieczony od odpowiedzialności cywilnej może być polisa z klauzulą wcześniejszego powstania odpowiedzialności ubezpieczyciela niż dzień następujący po dniu opłacenia składki (oświadczenie ubezpieczyciela o przyjęciu na siebie odpowiedzialności za zdarzenia zaistniałe w okresie przed opłaceniem składki i mimo jej nieopłacenia z uwagi na nienadejście terminu wymagalności składki lub jej raty), a także inny dokument potwierdzający, że wykonawca jest ubezpieczony od odpowiedzialności cywilnej np. certyfikat. Istotne jest bowiem przede wszystkim istnienie ważnego, skutecznego ubezpieczenia. 

W ocenie Krajowej Izby Odwoławczej na uwagę zasługuje stanowisko wyrażone w wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 30 sierpnia 2012 r., XIX Ga 460/12, w którym Sąd zwrócił uwagę, że „w przypadku, gdy ubezpieczyciel w związku z zawartą umową ubezpieczenia wystawił polisę, to wykazanie przez wykonawcę udziału w postępowaniu o udzielenie zamówienia polega na przedłożeniu dowodu opłacenia umowy ubezpieczenia: (1) w całości, bez względu na określone w umowie raty; (2) bez względu na okoliczność, czy ubezpieczyciel podnosi odpowiedzialność przed datą płatności składki ubezpieczeniowej; (3) bez względu na datę płatności składki ubezpieczeniowej, choćby ta płatność miała miejsce już po zakończeniu terminu składnia ofert. Jeśli natomiast nie wystawiono polisy, a inny dokument potwierdzający zawarcie umowy ubezpieczenia, to językowe znaczenie analizowanej normy prawnej pozwala na przyjęcie tezy, że opłacenie składki dla spełniania wymogów uczestnictwa w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego jest irrelewantne. 

Trzeba tutaj powiedzieć, że art. 809 § 1 k.c. stanowi, że ubezpieczyciel zobowiązany jest potwierdzić zawarcie umowy dokumentem ubezpieczenia. Na potwierdzenie zawarcia umowy ubezpieczyciel może wystawić polisę, legitymację ubezpieczeniową, certyfikat ubezpieczeniowy, tymczasową legitymację tymczasową, nie mniej jednak nazwa dokumentu ubezpieczenia nie jest istotna, ważne jest jedynie to, by był on wystawiony, doręczony ubezpieczającemu, oraz potwierdzał fakt zawarcia konkretnej umowy ubezpieczenia. Innymi słowy, każdy dokument potwierdzający zawarcie umowy ubezpieczenia, bez względu na jego nazwę ma takie samo znaczenie: stanowi jedynie dowód zawarcia umowy, która obowiązuje nawet bez jego wystawienia, w związku z czym jego niewystawienie nie wpływa na ważność tego rodzaju stosunku obligacyjnego.

Wskazując na powyższe rozumienie analizowanego przepisu dochodzimy do takiego oto wniosku, że w różny sposób traktuje się wykonawców w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego - w zależności od tego, jaki wystawił ubezpieczyciel dokument na potwierdzenie zawarcia umowy ubezpieczenia, co z punktu widzenia art. 809 § 1 k.c., a zatem skuteczności zawarcia umowy ubezpieczenia nie ma znaczenia prawnego. 

W przypadku wystawienia polisy warunkiem uczestnictwa wykonawcy w postępowaniu będzie jej opłacenie, w przypadku wystawienia innego dokumentu takiego wymogu taki warunek nie obowiązuje, nawet wtedy, gdy przed opłatą składki ubezpieczyciel nie ponosi odpowiedzialności za zdarzenie objęte ochroną ubezpieczeniową. Takie rozumienie § 10 ust. 1 pkt 10 rozporządzenia prowadzi do wniosków ad absurdum, a nadto jest rażąco niesprawiedliwe dla tych ubezpieczonych, którym na potwierdzenie zawarcia umowy ubezpieczenia wystawiono polisę - co jest zasadą. Dalej idąc, takie odczytywanie znaczenia tego przepisu zachęcałoby wręcz do zawierania tego rodzajów umów ubezpieczenia, gdzie wystawiane są inne dokumenty niż polisa. Dawałoby to możliwość nieopłacenia umowy ubezpieczenia, a mimo to wykonawca spełniałby warunki uczestnictwa w postępowaniu. 

Ze wskazanych tutaj przyczyn zasadnym staje się wniosek, że przy rozpoznawaniu znaczenia normy § 10 ust. 1 pkt 10 rozporządzenia należy odejść od jego literalnego rozumienia - na rzecz innych metod wykładni języka aktów prawnych - do wykładni systemowej. 

Zdaniem Sądu Okręgowego nie dość jasne pojęcie „opłaconej polisy” należy wiązać ze skutecznością powstania odpowiedzialności ubezpieczyciela z umowy ubezpieczenia. Przy interpretowaniu § 10 ust. 1 pkt 10 rozporządzenia należy sięgnąć do art. 814 § 1 k.c. W tym przepisie wprowadzono regułę, która uzależnia początek odpowiedzialności ubezpieczyciela od zapłacenia przez ubezpieczającego składki, w związku z czym początek jego odpowiedzialności nie jest tożsamy z momentem zawarcia umowy ubezpieczenia.

Zważywszy na fakt, że przepis ten ma charakter dyspozytywny w umowie ubezpieczenia można w sposób odmienny od przyjętego przez ustawodawcę wzorca określić początek odpowiedzialności ubezpieczyciela, również także poprzez utożsamienie ram czasowych umowy ubezpieczenia z odpowiedzialnością ubezpieczyciela, bez względu na datę opłacenia składki. Innymi słowy, ogólne warunki ubezpieczenia lub umowa mogą przewidywać powstanie początku odpowiedzialności ubezpieczyciela od daty początkowej trwania umowy, także i przed opłaceniem składki, co ma miejsce wtedy, gdy składka ma być opłacona w czasie późniejszym - w określonych umownie ratach.

W rezultacie spełnienie wymogu wynikającego z § 10 ust. 1 pkt 10 rozporządzenia należy tłumaczyć w powiązaniu o treść art. 814 § 1 k.c. tj. czy zawarcie umowy ubezpieczenia powoduje powstanie odpowiedzialności ubezpieczyciela, czy też koniecznym do tego jest opłacenie składki. Jeśli zatem w toku postępowania o udzielenie zamówienia wykonawca wykaże, że opłacił składkę ubezpieczeniową, względnie, że ubezpieczyciel ponosi odpowiedzialność z umowy także przed opłaceniem składki, to należy przyjąć, że oba przypadki mają zatem jednakowe znaczenie dla wykazania wymogów z § 10 ust. 1 pkt 10 rozporządzenia. W obu bowiem przypadkach ubezpieczyciel ponosi odpowiedzialność wynikającą z umowy ubezpieczenia, a jedynie to ma znaczenie z punktu wymogów tego przepisu. 

Można w takiej sytuacji przyjąć, że o ile wykonawca wykaże stosownym dokumentem, że ubezpieczyciel ponosi odpowiedzialność bez względu na opłacenie składki, to nie podlega on wykluczeniu na podstawie art. 24 ust. 2 pkt 4 p.z.p.” 

Krajowa Izba Odwoławcza zwróciła uwagę, że w  wyroku XIX Ga 460/12 zaakcentowano element umownego przesunięcia w czasie płatności składki (jej raty), a także że najistotniejszą kwestią jest wykazanie przez wykonawcę że ubezpieczyciel ponosi odpowiedzialność niezależnie od tego, czy opłacono składkę.

 

Opracowanie:  Zespól wPrzetargach