Klauzula rebus sic stantibus a zmiany umowy w sprawie zamówienia publicznego.

Klauzula rebus sic stantibus (art. 357¹ k.c.) przewiduje możliwość dokonania zmiany treści zobowiązania przez sąd w przypadku wystąpienia nagłej zmiany stosunków. Klauzula ta została uregulowana w treści art. 357¹ k.c. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli z powodu nadzwyczajnej zmiany stosunków spełnienie świadczenia byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami albo groziłoby jednej ze stron rażącą stratą, czego strony nie przewidywały przy zawarciu umowy, sąd może po rozważeniu interesów stron, zgodnie z zasadami współżycia społecznego, oznaczyć sposób wykonania zobowiązania, wysokość świadczenia lub nawet orzec o rozwiązaniu umowy. Rozwiązując umowę sąd może w miarę potrzeby orzec o rozliczeniach stron, kierując się zasadami określonymi w zdaniu poprzedzającym.

Przepis art. 357¹ k.c. wymaga również, aby nadzwyczajna zmiana stosunków miała charakter nieprzewidywalny, a co za tym idzie nie może on wynikać z normalnego ryzyka kontraktowego.

Klauzula rebus sic stantibus wynikająca z art. 357¹ k.c. ma zastosowanie tylko wtedy, gdy strony nie mogły przewidzieć nadzwyczajnej zmiany stosunków.

Klauzula ta ma charakter wyjątkowy, nie podlega wykładni rozszerzającej. Nadzwyczajna zmiana stosunków to zdarzenia zewnętrzne względem stron o charakterze powszechnym, niezależne od woli stron i zupełnie wyjątkowe. Z taką sytuacja nie mamy do czynienia w niniejszej sprawie stąd nie sposób przyjąć, aby powyższy przepis mógł znaleźć zastosowanie w niniejszej sprawie. Tym samym nie można mówić o jego naruszeniu, poprzez jego niezastosowanie (wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 19 listopada 2019 r., I AGa 99/19)

W postanowieniu z dnia 24 kwietnia 2019 r., I CSK 640/18 Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że przepisem art. 357¹ k.c. objęte są tylko zdarzenia nadzwyczajne o charakterze powszechnym, niezależne od woli stron, wykraczające poza typowe ryzyko gospodarcze. Ocena, czy określone okoliczności przez ich wpływ na zobowiązanie umowne mogą być zakwalifikowane jako nadzwyczajna zmiana stosunków, należy każdorazowo do sądu orzekającego. W ocenie Sądu przepis art. 357¹ k.c. jednoznacznie wskazuje na to, że „wystąpienie nadzwyczajnej zmiany stosunków nie musi oznaczać, iż sąd zaingeruje w stosunek zobowiązaniowy łączący strony. Ustawodawca określił bowiem dalsze przesłanki tej ingerencji, którymi są interesy obu stron oraz zasady współżycia społecznego. Te ogólne klauzule wymagają uzupełnienia konkretną treścią na gruncie poszczególnych stanów faktycznych, podlegających rozważeniu przez sądy i trudno w odniesieniu do nich formułować rozstrzygnięcia o znaczeniu systemowym i uniwersalnym. To, że podmioty obrotu gospodarczego prowadzą działalność w celu osiągnięcia zysku nie oznacza przy tym, że każde przedsięwzięcie, w jakim uczestniczą musi im zagwarantować jego osiągnięcie. Przed skorzystaniem z kompetencji przewidzianych w art. 357¹ k.c. sąd musi rozważyć nie tylko interes powołującego się na nadzwyczajną zmianę stosunków, ale i jego kontrahenta.”

Klauzula rebus sic stantibus ma istotne znaczenie w kontekście możliwości dokonania zmiany umowy w sprawie zamówienia publicznego.

Stosowanie klauzuli rebus sic stantibus do umowy w sprawie zamówienia publicznego jest dopuszczalne na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy Pzp . Możliwość zmiany umowy w sprawie zamówienia publicznego na podstawie art 357¹ k.c. jest uzależniona od łącznego spełnienia kilku przesłanek.

W pierwszej kolejności należy określić, czy doszło do nadzwyczajnej zmiany stosunków. Zmiana taka rozumiana jest jako np. stan wojenny, stan klęski żywiołowej, stan epidemii, ale również nagła zmiana stosunków gospodarczych czy nawet nagła zmiana stanu prawnego.

Następnie należy określić czy nadzwyczajna zmiana stosunków powoduje, że spełnienie świadczenia byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami albo groziłoby jednej ze stron rażącą stratą. Należy przy tym ocenić czy nadzwyczajna zmiana stosunków doprowadziła do naruszenia równowagi kontraktowej, w szczególności w ramach oceny przekroczenia zwykłego ryzyka kontraktowego i w efekcie wystąpienia po jednej ze stron ryzyka rażącej straty. Należy także ustalić możliwość przewidywania przez strony nie tylko wystąpienia nagłej zmiany stosunków, ale jej wpływu na realizację zawartej umowy. Przy dokonywaniu powyższej oceny należy zastosować surowsze kryteria w stosunku do podmiotów profesjonalnych z uwzględnieniem zawodowego charakteru prowadzonej przez nich działalności. Od podmiotów takich można bowiem oczekiwać bardziej rzetelnej oceny ryzyka wystąpienia poszczególnych zdarzeń.

Zastosowanie klauzuli rebus sic stantibus możliwe jest jedynie przez sąd z inicjatywy jednej ze stron polegającej na wniesieniu powództwa. W przeciwieństwie do art. 455 ust. 1 pkt 3 lub 4 ustawy Pzp nie jest możliwe zastosowanie tej klauzuli w ramach negocjacji stron.

Z punktu widzenia zamówień publicznych zaletą klauzuli rebus sic stantibus jest stosowanie jej przez obiektywny i niezawisły sąd. Stanowi to gwarancję, iż umowy w sprawach zamówień publicznych nie będą zmieniane w sposób dowolny i z błahych powodów. W przypadku zastosowania klauzuli rebus sic stantibus sąd ma obowiązek rozważyć interesy stron, a także stosować się do zasad współżycia społecznego.

Przepis art 357¹ k.c. pozwala sądowi na bardzo głęboką ingerencję w treść umowy, ponieważ poza zmianą wysokości świadczeń sąd może także na nowo określić sposób wykonania umowy.

Dostrzec należy także, że celem zastosowania przez sąd klauzuli rebus sic stantibus nie może być uzyskanie przez wykonawcę pierwotnie oczekiwanego poziomu zysku. Postępowanie ma przede wszystkim na celu usunięcie stanu rażącej straty, który by groził stronie w przypadku dalszego realizowania umowy. Wskazany przepis ma na celu przywrócenie ekwiwalentności świadczeń, która w wyniku nadzwyczajnej zmiany stosunków została zachwiana. Dotyczy to przede wszystkim sytuacji, w których strony wychodzą poza zwykłe ryzyko kontraktowe.

O dopuszczalności stosowania art. 357¹ k.c. do umowy w sprawie zamówienia publicznego wypowiedział się Urząd Zamówień Publicznych w opinii prawnej „Dopuszczalność zmian umowy o zamówienie publiczne”  („Strony zawartej umowy mogą również zmienić jej treść w wyniku waloryzacji sądowej. Taka zmiana umowy w sprawie zamówienia publicznego może być podyktowana np. nadzwyczajną zmianą stosunków (rebus sic stantibus), uregulowaną w art. 3571 Kodeksu cywilnego.”).

Urząd Zamówień Publicznych zwrócił uwagę, że przepis art. 357¹ k.c. „stanowi wyjątek od zasady pacta sunt servanda. Ta kwalifikacja determinuje konieczność ścisłej jego interpretacji zapewniającej utrzymanie pewności i bezpieczeństwa obrotu oraz stabilności systemu umów, w tym także w sprawie udzielenia zamówienia publicznego. Z punktu widzenia art. 3571 k.c., konieczność zmiany umowy w sprawie zamówienia publicznego uzależniona jest od zajścia kilku przesłanek. Trzeba ustalić, kiedy umowa została zawarta i na ten dzień ocenić, czy rzeczywiście okoliczności powodujących konieczność jej zmiany nie można było przewidzieć. Należy mieć na względzie, jakie materiały budowlane są potrzebne do realizacji umowy, jak również czy wzrost ich cen był istotny i znaczący. Konieczne jest sprawdzenie, czy okoliczności te skutkują poniesieniem przez wykonawcę zamówienia publicznego straty oraz czy ma ona rażący charakter. Celem przepisu art. 357¹ k.c. jest najogólniej mówiąc przywrócenie zachwianej niespodziewanymi zdarzeniami ekwiwalentności świadczeń. Nie może on jednak stanowić podstawy do zdjęcia z wykonawcy ryzyka prowadzonej przez niego działalności gospodarczej. Może on służyć wyłącznie do zapobieżenia powstania po stronie wykonawcy rażącej straty.”
Dodatkowo należy zwrócić uwagę na przepis art. 358¹ k.c. stanowiący tzw. małą klauzulę rebus sic stantibus.

Zgodnie z art. 358¹ § 3 k.c. w razie istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza po powstaniu zobowiązania, sąd może po rozważeniu interesów stron, zgodnie z zasadami współżycia społecznego, zmienić wysokość lub sposób spełnienia świadczenia pieniężnego, chociażby były ustalone w orzeczeniu lub umowie. Przepis art. 358¹ § 3 k.c. dotyczy tylko świadczeń pieniężnych i nie może być stosowany przez przedsiębiorców, jeżeli świadczenie pozostaje w związku z prowadzeniem tego przedsiębiorstwa.

W nauce prawa cywilnego przyjmuje się, że przepisy art. 357¹ i art. 358¹ mają charakter dyspozytywny, w związku z czym niektórzy zamawiający usiłowali wyłączyć możliwość stosowania tych przepisów w swoich umowach. Spotkało się to jednak z reakcją Krajowej Izby Odwoławczej, która w wyroku z dnia 15 lutego 2018 r., KIO 173/18 uznała, że wyłączenie stosowania art. 357¹ k.c. i art. 358¹ k.c. nie jest uzasadnione w przypadku umowy w sprawie zamówienia publicznego. Zdaniem Krajowej Izby Odwoławczej nie można oczekiwać od wykonawców, aby w ramach oferty kalkulowali ryzyka, które pomimo zachowania należytej staranności mają charakter nieprzewidywalny. Zamawiający nie może natomiast w sposób jednostronny odbierać stronom umowy prawa do uregulowania przez sąd stosunków między stronami w przypadku zaistnienia sytuacji wyjątkowych, niemożliwych do przewidzenia w umowie. W ocenie Krajowej Izby Odwoławczej taki zapis ocenić należy jako naruszający uczciwą konkurencję, ponieważ promuje tych wykonawców, którzy posiadają znaczne zasoby finansowe i z tego względu są zabezpieczeni w przypadku wystąpienia nieprzewidzianych zdarzeń.

Powyższe stanowisko zostało potwierdzone również w wyrokach z dnia 10 lipca 2018 r., KIO 1266/18 oraz 14 sierpnia 2018 r., KIO 1494/18, w których uznano, iż wyłączenie stosowania art. 357¹ k.c. 3581 k.c. nie jest możliwe także w przypadku zawarcia w umowie klauzul waloryzacyjnych.

Klauzula rebus sic stantibus stanowi ważne narzędzie stanowiące swego rodzaju zabezpieczenie interesów stron umowy, ponieważ pozwala stronom umowy w sprawie zamówienia publicznego zmienić jej treść wbrew woli drugiej strony w przypadku wystąpienia nagłych i niespodziewanych okoliczności. Zmiana taka jest jednak reglamentowana poprzez konieczność łącznego wystąpienia wielu przesłanek, a ponadto jej zastosowanie możliwe jest w ramach procesu sądowego.