Zagrożenie interesu ekonomicznego w zamówieniu z wolnej ręki

Zamawiający może udzielić zamówienia z wolnej ręki, jeżeli ze względu na wyjątkową sytuację niewynikającą z przyczyn leżących po stronie zamawiającego, której nie mógł on przewidzieć, wymagane jest natychmiastowe wykonanie zamówienia, a nie można zachować terminów określonych dla innych trybów udzielenia zamówienia (art. 214 ust. 1 pkt 5 ustawy Pzp), pod warunkiem, że wszystkie przesłanki określone w tym przepisie zostaną łącznie spełnione i pomiędzy wszystkimi wymienionymi uwarunkowaniami będzie zachodzić zarówno związek przyczynowo - skutkowy oraz związek czasowy. Brak ziszczenia choćby jednej z nich wyłącza możliwość udzielenia zamówienia w trybie z wolnej ręki.
Wyjątkową sytuacją musi być zdarzenie obiektywnie nieprzewidywalne dla zamawiającego, co oznacza, że zamawiający nie będzie w stanie takiego zdarzenia przewidzieć. Do takich wyjątkowych sytuacji należy zaliczyć przede wszystkim zjawiska losowe i niezależne od zamawiającego (klęski żywiołowe, katastrofy, awarie, niespodziewane wypadki). Wyjątkowa sytuacja nie może zatem wynikać z jakiejkolwiek przyczyny zależnej od zamawiającego.
Przepisu art. 214 ust. 1 pkt 5 ustawy Pzp nie można zastosować, gdy zagrożony jest interes ekonomiczny zamawiającego, wynikający ze zdarzeń przewidywalnych.
Celem udzielenia zamówienia na podstawie art. 214 ust. 1 pkt 5 ustawy Pzp jest potrzeba natychmiastowego wykonania zamówienia, wynikająca z konieczności uniknięcia negatywnych skutków i dotyczyć wyłącznie zakresu koniecznego do ograniczenia lub zapobieżenia skutkom określonego zdarzenia, zabezpieczenia najpilniejszych, bieżących potrzeb zamawiającego w czasie niezbędnym do przeprowadzenia postępowania o udzielenie zamówienia w innych trybach.
W wyroku z dnia 16 września 2010 r., V SA/Wa 1404/10 Naczelny Sąd Administracyjnego za wyjątkową sytuację niewynikającą z przyczyn leżących po stronie zamawiającego nie uznał zaburzeń geologicznych w kopalni węgla kamiennego. Zdaniem Sądu zaburzeniom geologicznym w kopalni węgla kamiennego nie można przypisać cech wyjątkowości, gdyż są zjawiskiem charakterystycznym dla danego regionu i powtarzającym się co pewien czas, którego można spodziewać się w każdej chwili, choć o różnym przebiegu i różnej intensywności. Za wyjątkową sytuację, której zamawiający nie mógł przewidzieć nie można uznać wystąpienia wysokich mrozów lub obfitych opadów śniegu w miesiącach styczniu lub lutym, w rejonach, gdzie cyklicznie w tych miesiącach takie mrozy lub opady śniegu występują.
Co do zasady wyjątkową sytuacją nie będzie unieważnienie postępowania o udzielenie zamówienia, ponieważ taką sytuacja zamawiający zawsze powinien uwzględnić. Taki wniosek wynika z samej definicji postępowania o udzielenie zamówienia zawartej w art. 7 pkt 18 ustawy Pzp. Przepis ten stanowi, że postępowanie o udzielenie zamówienia kończy się zawarciem umowy w sprawie zamówienia publicznego albo jego unieważnieniem, z tym że zawarcie umowy w sprawie zamówienia publicznego nie stanowi czynności w tym postępowaniu. Ustawodawca zatem - inaczej niż miało to miejsce w przepisach ustawy obowiązującej poprzednio - unieważnienie postępowania uczynił sposobem zakończenia postępowania równorzędnym prawnie z zawarciem umowy w sprawie zamówienia publicznego. Potwierdza to również brzmienie art. 254 ustawy Pzp. W konsekwencji sam fakt unieważnienia postępowania nie jest de lege lata sytuacją wyjątkową. Przeciwnie, zamawiający planując postępowanie i dążąc do zapewnienia nieprzerwanego świadczenia usług, powinien się z nią liczyć. Skoro możliwość zakończenia postępowania o udzielenie zamówienia przez jego unieważnienie wynika wprost z przepisów, to zamawiający, który powinien znać przepisy ustawy Pzp i prawidłowo je stosować, nie może twierdzić, że jest to okoliczność niemożliwa do przewidzenia.
Co do zasady wyjątkową sytuacją nie będzie również uchylanie się wykonawcy od zawarcia umowy w sprawie zamówienia publicznego. W praktyce zdarzają się sytuacje, w których wykonawca, którego ofertę wybrano, jako najkorzystniejszą nie zawierają umowy z zamawiającym. Przyczyny tego stanu rzeczy są różne, część z nich wynika z suwerennych decyzji wykonawcy, część podyktowana jest okolicznościami o zewnętrznym charakterze, w tym również wzrostem cen mającym znaczenie dla wykonania umowy, który nastąpił już po złożeniu oferty.
Wystąpienie wyjątkowej sytuacji nie może być celowe wszczynanie postępowania w trybie zamówienia z wolnej ręki na podstawie art. 214 ust. 1 pkt 5 ustawy Pzp w takim terminie, że nie można zachować terminów określonych dla innych trybów udzielenia zamówienia lub doprowadzenie do takiej sytuacji przez opieszałość zamawiającego.

25 maja 2026 r. część 2 (przypadki, w których unieważnienie postępowania lub uchylenie się wykonawcy od zawarcia umowy może być podstawą do udzielenia zamówienia z wolnej ręki na podstawie art. 214 ust. 1 pkt 5 ustawy Pzp).

Czytaj portal wPrzetargach.pl i zostań ekspertem w zamówieniach publicznych