Tryb zamówienia z wolnej ręki stanowi odstępstwo od podstawowych zasad prawa zamówień publicznych, dlatego przesłanki jego stosowania muszą być interpretowane ściśle oraz wykazane w taki sposób aby uzasadniały zastosowanie tego trybu. Warunkiem zastosowania art. 67 ust. 1 pkt 1 lit. a Pzp2004 (aktualnie art. 214 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy Pzp) jest wykazanie, że przedmiot zamówienia może być świadczony tylko przez określonego wykonawcę.

1. Zgodnie z art. 224 ust. 5 ustawy Pzp obowiązek wykazania, że oferta nie zawiera rażąco niskiej ceny lub kosztu spoczywa na wykonawcy. Zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia, czy zaoferowana cena jest rażąco niska ma kwestia rozkładu ciężaru dowodu w zakresie wykazania, że cena oferty nie jest rażąco niska, zarówno na etapie postępowania o udzielenie zamówienia, jak i etapie postępowania odwoławczego.

W art. 455 ustawy z dnia 11 września 2019 r. Prawo zamówień publicznych (t. j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2019), zwanej dalej „ustawą Pzp”, wprowadzono przesłanki dopuszczalności zmian w umowie w sprawie zamówienia publicznego bez przeprowadzenia nowego postępowania o udzielenie zamówienia publicznego. 

Art. 226 ust. 1 pkt 7 ustawy Pzp stanowi, że zamawiający odrzuca ofertę, jeżeli została złożona w warunkach czynu nieuczciwej konkurencji w rozumieniu ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Według art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (Dz. U. z 2022 r., poz. 1233) czynem nieuczciwej konkurencji jest działanie sprzeczne z prawem lub dobrymi obyczajami, jeżeli zagraża lub narusza interes innego przedsiębiorcy lub klienta. Z kolei art. 6 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r.

Powołany przez Zamawiającego art. 67 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy Pzp określa jedną z przesłanek zastosowania trybu zamówienia z wolnej ręki, a mianowicie tę przesłankę, którą zamawiający - w niniejszym stanie faktycznym - wskazał jako podstawę jego zastosowania. W myśl wyżej powołanego przepisu dla zastosowania tego trybu koniecznym jest wykazanie, iż „dostawy, usługi lub roboty budowlane mogą być świadczone tylko przez jednego wykonawcę: (...) z przyczyn związanych z ochroną praw wyłącznych, wynikających z odrębnych przepisów.”. Przyczyna ta musi mieć jednak charakter obiektywny.

W treści SIWZ zostało przewidziane, że wynagrodzenie należne wykonawcy obliczane będzie według cen jednostkowych podanych w formularzu cenowym. Przewidzenie tego rodzaju ustalania wynagrodzenia wykonawcy co do zasady uprawnia i obliguje zamawiającego do badania również cen jednostkowych przewidzianych za wykonanie poszczególnych prac w ramach przedmiotu zamówienia.

Instytucja samooczyszczenia (self-cleaningu) została wskazana w art. 57 ust. 6 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/24/UE z dnia 26 lutego 2014 r. w sprawie zamówień publicznych, uchylająca dyrektywę 2004/18/WE. Zgodnie z tym przepisem każdy wykonawca może przedstawić dowody na to, że podjęte przez niego środki są wystarczające do wykazania jego rzetelności pomimo istnienia odpowiedniej podstawy wykluczenia. Jeżeli takie dowody zostaną uznane za wystarczające, dany wykonawca nie zostanie wykluczony z postępowania o udzielenie zamówienia.

Gmina W. (zwana dalej „Zamawiającym”), udzieliła zamówienia publicznego w trybie z wolnej ręki, którego przedmiotem jest „Wykonanie interwencyjnych badań archeologicznych w obszarze realizacji inwestycji pn. (…)”, na podstawie art. 67 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych (…; zwanej dalej: „ustawą P.z.p.”).